स्वस्थ र फिट रहन व्यायाम गर्दै हुनुहुन्छ? यी ५ महत्त्वपूर्ण सावधानी जान्नैपर्छ
काठमाडौं । शारीरिक र मानसिक रूपमा स्वस्थ रहनका लागि व्यायाम र योग प्रभावकारी उपाय मानिन्छ। विशेषगरी सहरी जीवनशैली, असन्तुलित खानपान र बढ्दो तनावका कारण स्वास्थ्य समस्या बढिरहेका बेला नियमित व्यायामको महत्त्व झन् बढेको छ।
तर, सही तरिका र आवश्यक सावधानी नअपनाई व्यायाम गर्दा फाइदाभन्दा हानि बढी हुन सक्ने स्वास्थ्य विज्ञहरूले बताएका छन्। मांसपेशीमा चोटपटक, थकान, डिहाइड्रेसन, रक्तचापको समस्या तथा अन्य जटिलता हुन सक्ने भएकाले व्यायाम गर्दा केही आधारभूत नियमहरू पालना गर्न आवश्यक छ।
१. व्यायामअघि ‘वार्मअप’ अनिवार्य
कुनै पनि कठिन व्यायाम, दौड वा योगासन सुरु गर्नुअघि शरीरलाई तयार पार्न ‘वार्मअप’ गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। यसले मांसपेशीलाई सक्रिय बनाउनुका साथै मुटुको गति बिस्तारै बढाउँछ र मांसपेशीमा हुने ऐठन वा चोटपटकको जोखिम कम गर्छ।
२. योग र मर्निङ वाकका नियम
योगाभ्यास सधैं खाली पेटमा वा खाना खाएको कम्तीमा २ देखि ४ घण्टापछि गर्नु उपयुक्त मानिन्छ। योग गर्दा खुकुलो र सहज लुगा लगाउनुपर्छ भने सुरुमा सरल आसनबाट अभ्यास थाल्नुपर्छ।
मर्निङ वाक गर्दा मेरुदण्ड र शरीरको सन्तुलन कायम राख्नुपर्छ। हिंड्दा वा दौडिँदा शरीर सीधा राख्नु राम्रो हुन्छ। साथै, शरीरमा पानीको कमी हुन नदिन व्यायामको दौरान र पछि पर्याप्त पानी पिउनुपर्छ।
३. खाली पेटमा व्यायाम: फाइदा र जोखिम
बिहान खाली पेटमा व्यायाम गर्दा बोसो छिटो डढ्न सक्ने र इन्सुलिन संवेदनशीलता सुधार हुने फाइदा हुन सक्छ। तर यसले शरीरमा ऊर्जा कमी, कमजोरी, मांसपेशी घट्ने तथा केही व्यक्तिमा रिंगटा लाग्ने जोखिम पनि निम्त्याउन सक्छ।
त्यसैले आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था बुझेर मात्र यस्तो अभ्यास गर्नु उपयुक्त हुन्छ।
४. डिहाइड्रेसनबाट कसरी बच्ने?
नियमित व्यायाम गर्ने र खेलाडीहरूले हाइड्रेशनमा विशेष ध्यान दिनुपर्छ। व्यायाम सुरु गर्नुभन्दा २०–३० मिनेटअघि करिब ८ औंस पानी पिउनु राम्रो मानिन्छ।
त्यस्तै, व्यायामका क्रममा हरेक १५–२० मिनेटमा ४ देखि ८ औंस तरल पदार्थ सेवन गर्नुपर्छ। व्यायामपछि शरीरबाट घटेको पानीको मात्रा पुनः पूर्ति गर्नु आवश्यक हुन्छ।
५. विशेष स्वास्थ्य अवस्था भएकाहरूका लागि सावधानी
दम (Asthma) भएका व्यक्तिले व्यायाम गर्दा सधैं इनहेलर साथमा राख्नुपर्छ। धेरै चिसो, सुख्खा वा प्रदूषित वातावरणमा व्यायाम गर्दा दमको अट्याकको जोखिम बढ्न सक्छ।
उच्च रक्तचाप (Hypertension) भएका व्यक्तिका लागि बेलुकाको एरोबिक व्यायाम—जस्तै साइकलिङ वा छिटो हिंडाइ—रक्तचाप नियन्त्रणमा बढी प्रभावकारी हुन सक्छ।
त्यस्तै, धेरै गह्रौँ तौल उठाउँदा रक्तचाप अत्यधिक बढ्न सक्ने भएकाले यस्तो अभ्यास गर्दा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ।
चिकित्सकको सल्लाह अनिवार्य
विशेषगरी कुनै दीर्घरोग, दम, उच्च रक्तचाप वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले नयाँ व्यायाम कार्यक्रम सुरु गर्नुअघि चिकित्सक वा विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु अनिवार्य मानिन्छ।
